Acil Stop Butonu Nedir, Nasıl Bağlanır? NC Kontak, Kilitlenme ve Standartlar
Acil Stop Butonu Nedir, Nasıl Bağlanır? NC Kontak, Kilitlenme ve Standartlar
Acil stop butonu nedir? Acil stop butonu (acil durdurma butonu), bir makinede veya üretim hattında tehlike anında operatörün tek hamleyle makineyi durdurmasını sağlayan, genellikle kırmızı mantar başlıklı bir kumanda elemanıdır. Basıldığında kumanda devresini keser ve makinenin tehlikeli hareketini durdurur.
Acil stop butonlarını sıradan stop butonlarından ayıran üç temel özellik vardır: normalde kapalı (NC) kontakla çalışmaları, basıldıktan sonra kilitli kalmaları ve kilidin yalnızca bilinçli bir hareketle (çevirerek, çekerek veya anahtarla) açılabilmesi.
Bu rehberde acil stop butonunun ne yaptığını, neden NC kontak kullanıldığını, kilitlenme mekanizmasını, kumanda devresinde nasıl bağlandığını, ışıklı modelleri ve buton kutularını, ayrıca ilgili uluslararası standartları anlatıyoruz.
Örneklerde BUTTO, GERTA, CNTD ve GWEST markalarının mantar buton ve acil stop buton kutusu modellerini kullanıyoruz.
Acil Stop Butonlarını İnceleyin
Güvenlik uyarısı: Acil durdurma devresi bir makine güvenliği işlevidir. Devrenin tasarımı, bağlantısı ve test edilmesi; makinenin risk değerlendirmesine göre, yalnızca yetkin elektrik ve otomasyon personeli tarafından, enerji kesilip doğrulandıktan sonra yapılmalıdır. Bu yazı genel bilgi verir; tasarım için ilgili standartların ve makine üreticisinin dokümanlarının güncel sürümü esas alınmalıdır.
Acil Stop Butonu Ne Yapar?
Acil stop butonunun görevi, beklenmedik bir tehlike ortaya çıktığında ya da mevcut bir tehlike büyümeden önce makineyi mümkün olan en kısa ve güvenli şekilde durdurmaktır. Örneğin bir operatörün eli kayışa kapıldığında, konveyörde malzeme sıkıştığında veya pres beklenmedik hareket ettiğinde kullanılır.
Acil durdurma, makinedeki koruyucu kapakların, ışık bariyerlerinin veya diğer güvenlik önlemlerinin yerine geçmez; bunları tamamlayan ek bir önlemdir. Normal çalışmada makineyi durdurmak için acil stop yerine normal stop butonu kullanılmalıdır.
Acil Stop Butonunun Tipik Özellikleri
- Avuç içiyle veya eldivenle kolayca basılabilen geniş mantar başlık
- Kırmızı başlık; çoğu uygulamada sarı zemin veya sarı etiketle birlikte
- Normalde kapalı (NC) kontak
- Basıldığında mekanik olarak kilitlenme
- Çevirerek, çekerek veya anahtarla açma (resetleme)
Acil stop butonu operatörün çalışma noktasından kolayca ulaşabileceği, görünür bir yere monte edilir. Uzun hatlarda birden fazla acil stop butonu kullanılabilir; bunlardan herhangi birine basılması makineyi durdurmalıdır.
Mantar Buton ile Acil Stop Butonu Aynı mı?
"Mantar buton" başlık şeklini tarif eder. Her acil stop butonu mantar başlıklıdır; ancak her mantar buton acil stop butonu değildir. Örneğin yaylı (bırakınca geri dönen) mantar butonlar veya siyah, yeşil başlıklı mantar butonlar farklı kumanda amaçlarıyla kullanılır. Acil durdurma için kilitlemeli, NC kontaklı ve acil stop olarak tanımlanmış modeller seçilmelidir.
Neden NC Kontak Kullanılır?
Acil stop butonunda normalde kapalı (NC) kontak kullanılır. NC kontak, buton serbestken kapalıdır ve kumanda devresinden akım geçmesine izin verir. Butona basıldığında kontak açılır ve devre kesilir.
Bu tercih, "arıza durumunda güvenli tarafa düşme" ilkesinden kaynaklanır:
- Kablo koparsa: NC devre açılır ve makine durur. Eğer NO kontak kullanılsaydı kopuk kablo fark edilmez, acil durumda butona basıldığında hiçbir şey olmazdı.
- Klemens gevşerse: Devre açılır, makine çalışmaz ve arıza hemen fark edilir.
- Kumanda beslemesi kesilirse: Kontaktör bırakır ve makine durur.
Kısacası NC kontaklı yapıda devredeki bir kopukluk makineyi durdurur; böylece gizli bir arıza nedeniyle acil stopun çalışmaması riski azalır.
1NC, 2NC ve 1NO+1NC Ne Anlama Gelir?
| Kontak yapısı | Anlamı | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| 1NC | Bir normalde kapalı kontak | Basit kumanda devreleri |
| 2NC | İki normalde kapalı kontak | İki kanallı güvenlik rölesi devreleri |
| 1NO+1NC | NC kontak durdurma için, NO kontak bilgi için | NC ile durdurma, NO ile PLC'ye veya ikaz lambasına "acil stop basıldı" bilgisi |
| 2NO+2NC | İki kapalı ve iki açık kontak | İki kanallı durdurma ve ek sinyalizasyon |
NO kontak acil durdurma işlevi için kullanılmaz; yalnızca durum bilgisi, alarm veya sinyal lambası gibi yardımcı amaçlar için kullanılır.
Seçerken üreticinin teknik dokümanında NC kontakların zorla açılan (pozitif açma) yapıda olup olmadığına bakın. Bu yapı, kontaklar yapışmış olsa bile butona basıldığında mekanik olarak ayrılmalarını sağlar.
Kilitlenme ve Çevirerek / Çekerek Açma
Acil stop butonuna basıldığında başlık basılı konumda mekanik olarak kilitlenir. Böylece operatör elini çektiğinde makine kendiliğinden yeniden çalışmaz. Buton, yalnızca bilinçli bir hareketle eski konumuna getirilebilir.
Açma (Resetleme) Şekilleri
- Çevirerek açma: Başlık ok yönünde çevrilir ve yay etkisiyle dışarı çıkar. En yaygın tiptir.
- Çekerek açma: Başlık dışarı çekilerek kilit açılır.
- Anahtarla açma: Kilidi yalnızca anahtarı olan yetkili kişi açabilir. Bakım sırasında makinenin yetkisiz kişilerce çalıştırılmasını engellemek istenen yerlerde tercih edilir.
Butonun Açılması Makineyi Çalıştırmamalı
Acil stop butonunun kilidinin açılması, makineyi yeniden çalıştırmamalıdır. Buton açıldıktan sonra makine, ayrı bir start komutuyla ve tehlikenin giderildiği kontrol edildikten sonra çalıştırılmalıdır. Aşağıdaki bağlantı şemasında kullanılan mühürleme (kendini tutma) devresi bu davranışı sağlar.
Örnek modeller:
- BUTTO SD22-8101: 22 mm, plastik gövde, kalıcı (konumunu korur) çalışma, 1NC, IP65.
- GERTA GR22-8111: 22 mm, plastik gövde, kalıcı çalışma, 1NO+1NC, IP40; ürün sayfasına göre kontak akımı 10 A.
- BUTTO J19-812: 19 mm, paslanmaz çelik gövde, 2NO+2NC, 6 pin, IP67.
Bağlantı Şeması: Kumanda Devresinde Acil Stop
En yaygın uygulama, bir motorun kontaktörle start-stop kumandasıdır. Bu devrede acil stop butonunun NC kontağı, kumanda hattına seri olarak ve devrenin başına yerleştirilir.
Start-Stop Devresinde Sıralama
- Kumanda beslemesi (ör. 24 V DC veya 230 V AC), kumanda sigortasından geçer.
- Sigortadan sonra acil stop butonunun NC kontağı gelir.
- Ardından normal stop butonunun NC kontağı seri bağlanır.
- Sonra start butonunun NO kontağı gelir; bu kontağa paralel olarak kontaktörün yardımcı NO kontağı bağlanır (mühürleme).
- Gerekirse termik rölenin NC kontağı seri eklenir.
- En sonda kontaktör bobini ve dönüş hattı (0 V veya nötr) bulunur.
Devre Nasıl Çalışır?
- Start'a basıldığında bobin enerjilenir, kontaktör çeker ve yardımcı kontak start butonunu köprüleyerek devreyi kendinde tutar.
- Acil stop butonuna basıldığında NC kontak açılır, bobin enerjisiz kalır ve kontaktör motoru keser.
- Mühürleme kontağı da açıldığı için acil stop kilidi açılsa bile motor kendiliğinden çalışmaz; yeniden start'a basmak gerekir.
Birden Fazla Acil Stop Butonu
Bir makinede veya hatta birden fazla acil stop butonu varsa, bütün butonların NC kontakları birbirine seri bağlanır. Böylece herhangi birine basılması devreyi keser. NC kontakları paralel bağlamak, bir butona basıldığında diğerleri devreyi tuttuğu için acil stopu işlevsiz bırakır.
Güvenlik Rölesi ile Bağlantı
Risk değerlendirmesinde daha yüksek güvenlik seviyesi gereken makinelerde acil stop doğrudan kontaktör bobinine değil, bir acil stop / güvenlik rölesine bağlanır. Bu uygulamada genellikle 2NC kontaklı butonun iki kontağı rölenin iki ayrı giriş kanalına bağlanır; röle kanalları birbirine göre izler ve kablo kısa devresi veya kontak arızası gibi durumları algılayabilir.
BUTTO SD22-8702-RD 2NC kontaklıdır; BUTTO J19-812 ise 2NO+2NC yapısıyla iki kanallı durdurma ve ek sinyalizasyonu birlikte sağlayabilir.
Güvenlik rölesinin bağlantısı, kullanılan rölenin kılavuzuna ve makinenin gerekli güvenlik seviyesine göre yapılmalıdır.
PLC'ye Bilgi Verme
Acil stopun durdurma işlevi yalnızca yazılıma bırakılmamalıdır. Durdurma işlevi donanımsal olarak (kontaktör veya güvenlik rölesi üzerinden) sağlanırken, 1NO+1NC butonun NO kontağı veya ayrı bir yardımcı kontak PLC'ye "acil stop basıldı" bilgisini vermek için kullanılabilir.
Işıklı Modeller ve Buton Kutusu
Işıklı Acil Stop Butonu
Işıklı acil stop butonlarında başlık LED ile aydınlatılır. Işık, butonun basılı olduğunu veya makinenin durumunu uzaktan göstermek için kullanılabilir. LED kontaklardan ayrı beslendiği için LED geriliminin kumanda devresiyle uyumlu olması gerekir.
BUTTO SD22-8702-RD, 22 mm, plastik gövdeli, LED ışıklı ve 2NC kontaklı bir acil stop butonudur. Ürün sayfası LED gerilimi seçenekleri için iletişime geçilmesini önerir.
Işığın yanması veya sönmesi, acil durdurma işlevinin bir parçası değildir; durdurma her zaman NC kontak üzerinden sağlanır.
Acil stop durumunun sesle de duyurulması isteniyorsa 1NO+1NC butonun NO kontağı bir buzzerı veya ikaz lambasını besleyebilir. Gerilim ve ses tipi seçimi için buzzer ve siren seçimi rehberimize göz atabilirsiniz.
Acil Stop Buton Kutusu
Acil stop buton kutusu, butonun pano kapağı yerine makine yanında, hat boyunca veya sahada bağımsız bir noktaya monte edilmesini sağlar. Sarı-siyah kutular uzaktan kolayca fark edilir.
- CNTD XB2-EX542-11: XB2 serisi, sarı/siyah, acil stop butonuyla birlikte tek delikli, 1NO+1NC; ön yüzünde "EMERGENCY STOP" yazısı bulunur.
- GWEST LAY2-KSE542: Ø22 mm butonlar için sarı-siyah, 1'li mantar acil stop buton kutusu, NC kontak; ürün sayfasına göre uygun butonlarla IP65.
Kutu seçerken delik sayısının buton adedine, delik çapının buton serisine uygun olmasına ve kablo girişi için rakor yerine dikkat edilmelidir. Dış ortamda veya yıkamalı alanlarda contalı, IP sınıfı yüksek kutular tercih edilmelidir.
GWEST Mantar Buton ve Koruma Kapağı
GWEST A5-01ZS, Ø22 mm buton serisinde kırmızı, 1NC kontaklı mantar butondur. Ürün sayfasına göre gövdesi çinko alaşımı ve alev geciktirici plastik, çerçevesi krom metaldir; bir sıraya 3 veya 5 kontak bloğu eklenebilir. Kilitleme ve açma şeklini ürün sayfası ve teknik dokümandan kontrol ederek seçin.
GWEST EC5-1, Ø22 mm buton serisi için acil stop butonu koruma kapağıdır. Koruma kapağı, butona yanlışlıkla çarpılmasını azaltmak için kullanılır; ancak acil durumda butona erişimi zorlaştırmayacak şekilde seçilmeli ve monte edilmelidir.
GWEST elektrik ürünleri hakkında genel bilgi için GWEST elektrik ürünleri rehberimize göz atabilirsiniz.
Acil Stop Butonu Seçim Tablosu
| Model | Delik / tip | Gövde | Kontak | Öne çıkan |
|---|---|---|---|---|
| BUTTO SD22-8101 | 22 mm | Plastik | 1NC | IP65, basit kumanda devreleri |
| BUTTO SD22-8702-RD | 22 mm | Plastik | 2NC | LED ışıklı, iki kanallı devre |
| GERTA GR22-8111 | 22 mm | Plastik | 1NO+1NC | IP40, ek kontak bloğuyla genişletilebilir |
| BUTTO J19-812 | 19 mm | Paslanmaz çelik | 2NO+2NC | IP67, kompakt metal panel |
| GWEST A5-01ZS | 22 mm | Çinko alaşımı / plastik | 1NC | Krom çerçeve, kontak bloğu eklenebilir |
| CNTD XB2-EX542-11 | Buton kutusu | Sarı/siyah kutu | 1NO+1NC | Makine yanı, saha kumandası |
| GWEST LAY2-KSE542 | Buton kutusu | Sarı-siyah kutu | NC | Uygun butonlarla IP65 |
İlgili Standartlar
Acil durdurma işlevi ve acil stop cihazları uluslararası standartlarla tanımlanmıştır. Aşağıdaki standartların başlıkları ISO ve IEC'nin resmi kaynaklarından doğrulanmıştır. Standartların madde içerikleri bu yazıda aktarılmamıştır; tasarım için standardın kendisi ve güncel sürümü esas alınmalıdır.
| Standart | Başlık | Kapsamı (genel) |
|---|---|---|
| ISO 13850:2015 | Safety of machinery — Emergency stop function — Principles for design (Makine emniyeti — Acil durdurma işlevi — Tasarım ilkeleri) | Acil durdurma işlevinin tasarım ilkeleri |
| IEC 60204-1:2016 | Safety of machinery — Electrical equipment of machines — Part 1: General requirements (Makinelerin elektrik donanımı — Bölüm 1: Genel kurallar) | Makinelerin elektrik donanımı; IEC'ye göre bu baskıda acil durdurmayı da içeren kumanda bölümü revize edilmiştir |
| IEC 60947-5-5:2026 | Low-voltage switchgear and controlgear — Part 5-5: Electrical emergency stop device with mechanical latching function (Mekanik kilitleme işlevli elektriksel acil durdurma cihazı) | Mekanik kilitlemeli acil stop cihazlarının kendisi; IEC'ye göre bu baskıya ışıklı buton tipi acil stoplar için ek bir bölüm eklenmiştir |
Bu uluslararası standartların Avrupa (EN) ve Türkiye'deki ulusal karşılıkları ile makine emniyetine ilişkin yönetmelik hükümleri ayrıca takip edilmelidir. Standartlar ve yönetmelikler zaman içinde revize edildiği için yayın tarihindeki güncel standart ve yönetmeliği kontrol edin.
Uygulamada şu sorular, standart ve risk değerlendirmesi ile birlikte cevaplanmalıdır:
- Makinenin hangi noktalarından acil stopa ulaşılabilmeli?
- Acil durdurma sırasında enerji hemen mi kesilmeli, yoksa önce kontrollü duruş mu sağlanmalı?
- Gerekli güvenlik seviyesi için tek kanallı devre yeterli mi, güvenlik rölesi mi gerekir?
- Acil stop sonrası yeniden başlatma nasıl yapılacak?
Acil Stop Bağlantısında Sık Yapılan Hatalar
- NO kontakla acil stop yapmak. Kablo koptuğunda acil stop çalışmaz ve bu durum fark edilmez.
- Birden fazla acil stopu paralel bağlamak. NC kontaklar her zaman seri bağlanmalıdır.
- Kilitlemesiz (yaylı) mantar butonu acil stop olarak kullanmak. Operatör elini çektiğinde devre yeniden kapanabilir.
- Acil stop kilidi açılınca makinenin kendiliğinden çalışması. Mühürleme devresi veya güvenlik rölesinin manuel reset girişi kullanılmalıdır.
- Durdurmayı yalnızca PLC yazılımına bırakmak. Durdurma işlevi donanımsal olarak sağlanmalıdır.
- Butonu ulaşılması zor bir yere monte etmek. Acil stop, operatörün çalışma noktasından hızla erişilebilir olmalıdır.
- Koruma kapağının erişimi engellemesi. Kapak yanlışlıkla basmayı azaltmalı, acil durumda basmayı zorlaştırmamalıdır.
- Periyodik test yapmamak. Acil stop butonları düzenli aralıklarla basılarak makinenin durduğu kontrol edilmelidir.
Acil Stop Butonu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Acil stop butonu nedir?
Tehlike anında makineyi tek hamleyle durdurmak için kullanılan, kırmızı mantar başlıklı, NC kontaklı ve basıldığında kilitlenen bir kumanda butonudur.
Acil stop butonu neden NC kontakla bağlanır?
NC kontakta kablo kopması veya gevşek bağlantı devreyi açar ve makineyi durdurur. Böylece acil stopun gizli bir arıza nedeniyle çalışmaması riski azalır.
Acil stop butonu nasıl bağlanır?
NC kontağı kumanda hattına, kontaktör bobinine giden yolun başına seri bağlanır. Daha yüksek güvenlik seviyesi gereken makinelerde güvenlik rölesine iki kanallı olarak bağlanır. Bağlantı yetkin personel tarafından yapılmalıdır.
Acil stop butonu nasıl açılır?
Modele göre başlık çevrilerek, çekilerek veya anahtarla açılır. Açılması makineyi çalıştırmaz; makine ayrı bir start komutuyla yeniden çalıştırılır.
Birden fazla acil stop butonu nasıl bağlanır?
Bütün acil stop butonlarının NC kontakları birbirine seri bağlanır; herhangi birine basılması devreyi keser.
Acil stop ile normal stop butonu arasındaki fark nedir?
Normal stop butonu günlük çalışmada makineyi durdurmak için kullanılır ve genellikle yaylıdır. Acil stop ise yalnızca tehlike anında kullanılır, basıldığında kilitlenir ve bilinçli bir hareketle açılır.
Işıklı acil stop butonu ne işe yarar?
LED ışık, butonun durumunu veya makine durumunu uzaktan göstermek için kullanılır. Durdurma işlevi ışıkla değil, NC kontakla sağlanır; LED gerilimi kumanda devresine uygun seçilmelidir.
Acil stop buton kutusu ne zaman kullanılır?
Acil stopun pano kapağı dışında, makine yanında, hat boyunca veya sahada bağımsız bir noktada bulunması gerektiğinde kullanılır.
Acil stop butonu hangi standartlarla ilgilidir?
Acil durdurma işlevinin tasarımı ISO 13850, makinelerin elektrik donanımı IEC 60204-1, mekanik kilitlemeli acil stop cihazları IEC 60947-5-5 ile ilgilidir. Güncel sürümler ve ulusal karşılıkları kontrol edilmelidir.
Sonuç: Doğru Acil Stop Butonu Seçimi ve Bağlantısı
Acil stop butonu nedir sorusunun cevabı, tehlike anında makineyi güvenle durduran NC kontaklı ve kilitlemeli kumanda elemanıdır. Doğru seçim için panel delik çapı, kontak yapısı (1NC, 2NC veya 1NO+1NC), gövde malzemesi, IP sınıfı ve ışık ihtiyacı belirlenmelidir. Bağlantıda NC kontakların seri bağlanması, kilit açıldığında makinenin kendiliğinden çalışmaması ve risk değerlendirmesine uygun devre yapısı esastır.
İnovasyonTest; BUTTO, GERTA ve CNTD ürünlerinde yetkili satıcıdır ve bu markalarda 6 ay garanti uygulanır. GWEST ürünlerinde ise Türkiye yetkili satıcısıdır; GWEST butonları 1 yıl garantilidir.
Makineniz için uygun buton, kontak yapısı veya buton kutusu konusunda İnovasyonTest teknik ekibinden destek alabilir, toplu alımlarda kurumsal teklif isteyebilirsiniz.
İnovasyonTest | Profesyonel Test ve Ölçü Cihazları